“Qaragilə” Azərbaycan xalq mahnı yaradıcılığının ən tanınmış, ən çox sevilən və emosional təsir gücü yüksək nümunələrindən biridir. Mahnının yaranması ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. Musiqişünaslıq və folklor mənbələrində onun Təbriz və Güney Azərbaycan musiqi mühiti ilə bağlı olduğu göstərilir. Mahnının konkret müəllifinin kimliyi isə mübahisəlidir; buna görə onu müəllifli bəstə kimi deyil, xalq yaradıcılığının nümunəsi kimi təqdim etmək daha doğru və elmi baxımdan ehtiyatlı yanaşmadır.

“Qaragilə”nin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun yalnız məhəbbət mahnısı olmamasıdır. İlk baxışda əsərin əsas xəttini sevgiyə, ayrılığa, həsrətə və nakam duyğulara bağlı lirika təşkil edir. Lakin mahnının mətnində Təbrizin adının çəkilməsi ona daha geniş ictimai-mənəvi məna qazandırır. Burada şəxsi sevgi ilə vətən, yurd, ayrılıq və həsrət duyğuları bir-birinə qovuşur. Elə buna görə də “Qaragilə” zaman keçdikcə sadəcə bir sevgi nəğməsi deyil, Güney Azərbaycan həsrətinin və milli yaddaşın musiqi ifadələrindən birinə çevrilib.

Mahnının taleyi də Azərbaycan xalqının tarixi taleyi qədər mürəkkəbdir. Müxtəlif dövrlərdə onun sözlərinin dəyişdirildiyi, xüsusilə “Təbrizin küçələri” ifadəsinin “şəhərin küçələri” formasında işlədildiyi barədə məlumatlar var. Bu fakt “Qaragilə”nin yalnız melodik gözəlliyi ilə deyil, mətnində yaşatdığı coğrafi və milli yaddaşla da əhəmiyyət daşıdığını göstərir.

Mahnının Azərbaycan musiqi mədəniyyətində xüsusi yer qazanmasında böyük sənətkarların ifası və peşəkar musiqi işləmələri də mühüm rol oynayıb. Xüsusilə Maestro Niyazinin “Qaragilə”ni səs və simfonik orkestr üçün işləməsi xalq melodiyasının yeni bədii səviyyəyə yüksəlməsinin parlaq nümunəsidir. Bu işləmədə orkestr sadəcə müşayiətçi deyil, əsərin emosional və dramaturji məzmununu genişləndirən müstəqil ifadə vasitəsinə çevrilir.

“Qaragilə”nin Rübabə Muradova, Şövkət Ələkbərova və başqa tanınmış sənətkarların repertuarında yaşaması onun Azərbaycan ifaçılıq məktəbində möhkəm yer tutmasına səbəb olub. Sonrakı nəsillərin də bu mahnıya müraciət etməsi göstərir ki, xalq musiqisinin həqiqi gücü onun yalnız keçmişə aid olmasında deyil, hər yeni nəsildə yenidən duyula bilməsindədir.

“Qaragilə” həm də Azərbaycan dilinin poetik imkanlarını nümayiş etdirən qiymətli folklor nümunəsidir. Təkrarlar, müraciətlər, sadə və canlı ifadələr, sevgi və ayrılıq duyğularının təbii şəkildə çatdırılması mahnının xalq yaddaşında asanlıqla yaşamasını təmin edib. Burada mürəkkəb poetik konstruksiyalardan daha çox xalqın öz danışıq dili, duyğu tərzi və həyat fəlsəfəsi ön plana çıxır.

Bu baxımdan “Qaragilə”ni Azərbaycan mədəniyyətinin üç mühüm qatını birləşdirən sənət nümunəsi hesab etmək olar: folklor, musiqi və milli yaddaş. Onun melodiyasında xalq musiqisinin təbiiliyi, sözlərində xalq poetikasının səmimiyyəti, taleyində isə Azərbaycanın tarixi-mədəni yaddaşının izləri görünür.

“Qaragilə”nin bu gün də sevilməsinin əsas səbəbi məhz budur: o, köhnəlməyib, çünki ifadə etdiyi duyğular köhnəlməyib. Sevgi, ayrılıq, həsrət, doğma yurda bağlılıq və qovuşmaq arzusu zamanın dəyişmədiyi insani və milli duyğulardır.

Azərbaycan xalq musiqisi yalnız nota köçürülmüş melodiyalardan ibarət deyil. O, xalqın keçmişini, sevincini, kədərini, sevgisini və yaddaşını gələcəyə daşıyan mənəvi xəzinədir. “Qaragilə” də bu xəzinənin qiymətli incilərindən biridir. Onu qorumaq, düzgün mətn və musiqi variantlarını araşdırmaq, müxtəlif ifaçılıq üslublarında yaşatmaq və gələcək nəsillərə çatdırmaq milli musiqi irsimizə münasibətin mühüm göstəricilərindən biridir.

“Gəlmişəm otağına, oyadam səni, Qaragiləm” misrasında ifadə olunan məna Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dəyərləri ilə ziddiyyət təşkil edən məişət davranışı kimi deyil, xalq poeziyasına xas olan məcazi və mənəvi məhəbbət ifadəsi kimi anlaşılmalıdır. Folklor nümunələrində sevgi, həsrət və qovuşmaq arzusu çox zaman sözün hərfi mənasından daha geniş, obrazlı şəkildə ifadə olunur.

Buradakı “otaq” yalnız fiziki məkan deyil, sevgilinin könül dünyasının, mənəvi aləminin rəmzi kimi də qəbul edilə bilər. “Oyadam səni” ifadəsi isə aşiqin sevgilisini mənəvi duyğulara, məhəbbətə və qarşılıqlı hissə səsləməsi kimi yozula bilər. Bu səbəbdən misranı müasir məişət ölçüləri ilə sözbəsöz deyil, xalq yaradıcılığının poetik dili və mənəvi-estetik dünyası daxilində dəyərləndirmək daha doğru və əsaslıdır.

Bu mənada “Qaragilə” sadəcə oxunan bir mahnı deyil — xalqın yaddaşında yaşayan, nəsildən-nəslə ötürülən bir musiqi abidəsidir.

Qaragilə

Gəlmişəm otağına, oyadam səni,
Qaragiləm, oyadam səni.
Nə gözəl xəlq eyləyib yaradan səni,
Qaragiləm, yaradan səni.

Götürüb mən qaçaram aradan səni,
Qaragiləm, aradan səni.

Qızıl gül əsdi, səbrimi kəsdi,
Sil gözün yaşın, qaragiləm,
Ağlama, bəsdi.

Təbrizin küçələri dolanbadolan,
Qaragiləm, dolanbadolan.
Sən ki məni sevmədin, get ayrı dolan,
Qaragiləm, get ayrı dolan.
Nə mənə qız qəhətdir, nə sənə oğlan,
Qaragiləm, nə sənə oğlan.

Ağac olaydım, yolda duraydım,
Sən gələn yollara, qaragiləm,
Kölgə salaydım.

Cəmilə ÇİÇƏK
Tədqiqatçı-jurnalist,
Zekainfo.az saytının baş redaktoru